پیشینه تاریخی شهرستان مبارکه

  در سالنامه ای که در سال ۱۳۳۹ شمسی از طرف اداره فرهنگ لنجان علیا ( مبارکه) منتشر گردیده درباره تاریخ بنای مبارکه چنین آمده است . بنای این قصبه در عهد شاه عباس شروع شده و از بانوان صفویه مریم بیگم عمه شاه عباس در آبادی آن کوشیده و دیگر از بانوان نیز در تعمیر آن ذی مدخل بوده اند در ابتدا نام آن امین آباد بوده مبارک نام غلام مریم بیگم زوجه احمد خان گیلانی چون مامور آبادی بانوی خود گردید استخاره از قرآن نمود آیه ( من شاطی الواد الایمن فی البقعه المبارکه ) آمده از این روی مبارکه نام نهاده شد . کتیبه تختگاه ( دوره شاه آبادی ) بارچان حاکی ازآن است که شاهان صفوی از منطقه برای شکار و اقامت استفاده می نموده اند .

 این منطقه در زمان شاه صفی ( ششمین پادشاه صفوی ) شکارگاه بوده و قنات و قلعه ای بنام " قلعه شکار" ( صفی آباد ) در آن احداث شده که اولین اثر انسانی بازمانده در آن است . آثار این قلعه تا چندین سال پیش وجود داشته و پیرمردان محلی از قول پدرشان ذکر می کنند که حدود ۱۳۹ سال پیش ، ستونهای سنگی قلعه مذکور برای ساختن حمامی بکار رفته است و بنام حمام نو  هنوز باقی است و واجد ارزش نگاهداری می باشد . آسیاب مبارکه نیز دارای قدمت است.

مبارکه در گذشته دارای قلعه های مشهور دیگری همچون قلعه ابراهیم آباد ، قلعه شاهزاده ، قلعه جنت آباد ، قلعه باقر آباد ، قلعه علی آباد ، قلعه نقی آباد، قلعه کمال آباد و مزرعه نصیر آباد بوده که متاسفانه بعد از سلطة افغانها بر اصفهان بر اثر هجوم آنان تخریب گشته و فقط قلعه سلیمان آباد باقی مانده که دارای برج و با روی محکمی بوده و امکان حملة افغانها به آن وجود نداشته است. مبارکه به علت سرسبزی و خرمی و وجود چشمه سارهایی در اطرافش ییلاق عشایر بوده و در دوره قاجاریه بالاخص در طی حاکمیت ظل السلطان بر اصفهان مورد توجه بوده است . زندان ظل السلطان در اکبر آباد یکی از عناصر تاریخی بشمار می آید. بطور کلی آثار باقی مانده در منطقه علیرغم وجود قلعه های متعدد نوشته بر سنگ قبر امامزاده ها آسیابها و دیگر آثار به زمان های دور مرتبط نمی شود ولی وجود طبیعت سرشار از زیبایی ولطافت زاینده رود نشانه سابقه بسیار طولانی منطقه است و پیدایش مزارع و آبادیها و مکان های جمعیتی همزمان با قدمت طبیعت منطقه می تواند باشد .

مناطق تاریخی:

 دیزیچه،طالخونچه ،آدرگان ،کرکوند،قلعه بزی یا قلعه خان لنجان ،آسیاب دولت آباد،حمام نو، قلعه تاریخی نهچیر،حمام نهچیر ،قلعه صفایی،  قلعه آسیاباد، مسجدآجری اسماعیل ترخان، امامزاده محمد، قلعه بزی، غار تاریخی شماره یک قلعه بزی، غار تاریخی شماره دو قلعه بزی، قلعه ورثه یاوری (خان)، قلعه کاظمی ،خانه اربابی زیباشهر ،  برج کبوتر چهار قلو، برج کبوتر هیجده  قلو، برج کبوتر ده قلو، خانه اربابی کرکوند، خانه اربابی حسن آباد بیدکان.

گویش :   

     زبان فارسی زبان غالب مردم شهرستان می باشد منتهی در بعضی نقاط روستایی مثل روستای دهسرخ و بعضی از محلات شهر طالخونچه علاوه بر زبان فارسی دارای زبان ترکی وگویشی محلی می باشند.