فهرست مطالب

بخش اول: کلیات   1

مقدمه  1

مفاهیم و تعاریف   1

چرخه آب   4

وضعیت آب در جهان  5

نقش بحران آب در امنیت جهان  5

وضعیت منابع آب کشور و بحرانهای موجود  6

بحران در کمیت و کیفیت آبهای سطحی   7

بحران در وضعیت آبهای زیرزمینی   8

چالشها، راهکارها و اقدامات اجرایی   9

الف : چالش‎های طرح  9

1-... چالش‎های پیشگیرانه  9

2-... چالش‎های قضایی   10

ب: فصول مشترک اقدامات پیشگیرانه و قضایی درصیانت از منابع آب کشور 10

1-... اقدامات پیشگیرانه : 10

2-... اقدامات قضایی : 11

مهمترین قوانین و مقررات مرتبط با حوزه آب   12

ضرورت شناسی اجرای طرح صیانت از منابع آب کشور 12

هدف و نحوه اجرای طرح صیانت از منابع آب   13

فرایند اجرای طرح صیانت از منابع آب کشور 14

دستگاه های مسئول  15

نظارت ، پایش و اثر‎سنجی اقدامات   16

پیوست : 17

بخش اول: کلیات

مقدمه

آب سر منشاء تولید، تلاش و تمدن است .خداوند در قرآن کریمحیات هر چیزی را به آب وابسته قلمدادنموده و تداوم حیات را در گرو وجود آب دانسته است. این نعمت الهی غیر قابل جایگزینی است و از جمله انفال متعلق به همه ساکنین یک سرزمین بوده و دسترسی به آب به خصوص برای شرب و بهداشت حق همه انسان‎هاست. امروزه بنا به دلایل زیادی بهره‎گیری بیشتر از منابع آب موجود، یک ضرورت انکار ناپذیر است.آب یکی از مهم ترین عناصر شیمیایی می‌باشد که قسمت اعظم موجودات زنده و محیط زیست راتشکیل می‌دهد.

افزایش سریع جمعیت، عدم توزیع یکنواخت ریزش‎های جوی در جهان، توسعه شهرنشینی و افزایش سرانه مصرف، افزایش تولید فاضلاب و آلودگی بیشتر منابع آب، عدم استفاده از منابع تجدید پذیر، و فرهنگ ضعیف استفاده مناسب از آب و در نتیجه کاهش سرانه موجود، از جمله عللی هستند که سبب طرح مسئله کمبود آب و احتمال بروز پدیده خشکسالی به عنوان یک مشکل اصلی در سطوح ملی و بین المللی شده است.

مفاهیم و تعاریف

• منابع آب: بر اساس قانون توزیع عادلانه آب شامل آب های دریا و آب های جاری در رودها و انهار طبیعی و دره ها و هر مسیر طبیعی دیگر اعم از سطحی و زیرزمینی و  سیلاب ها و فاضلاب ها و زهاب ها و دریاچه ها و مرداب ها و برکه های طبیعی و چشمه سارها و آب های معدنی بوده که در ا ختیار حکومت اسلامی می باشد و طبق مصالح عامه از آنها بهره برداری می شود.
• منابع آب زیر زمینی: به آب هایی اطلاق می شود که در خلل و فرج خاک و درز و شکاف سنگ ها موجود است.
• منابع آب سطحی: کلیه آب هایی که در سطح زمین جریان یافته و یا روی زمین جمع می شود. مانند دریا، مرداب، برکه، تالاب، رودخانه ها ، انهار ، مخازن سد های بتنی و خاکی ، شبکه های آبیاری و زهکشی و کانال ها.
• پساب: به آب حاصل از انجام فرآیند تصفیه فاضلاب در تصفیه خانه های فاضلاب شهری، روستایی و صنعتی اطلاق می گردد.
• بازچرخانی: ایجاد سامانه لازم جهت استفاده چند باره از آب و تصفیه آب های مصرف شده در مراکز تولیدی، صنعتی، و خدماتی و بازگرداندن پساب حاصله به مدار مصرف اولیه و یا سایر مصارف مورد نیاز.
• آلودگی آب: عبارت است از تغییر مواد محلول و یا معلق و یا تغییر درجه حرارت و دیگر خواص فیزیکی و شیمیایی و بیولوژیکی آب در حدی که آنرا برای مصرفی که برای آن مقرر است مضر یا غیر مفید سازد.
• تنش آبی: عدم توازن در منابع و مصارف آب به نحوی که در کوتاه مدت موجب بروز اختلال و مشکلات در آبرسانی شود.
• بحران آبی: عدم توازن در منابع و مصارف آب به نحوی که در بلند مدت موجب بروز اختلال و مشکلات در آبرسانی شود.

• مامورین دارای ابلاغ مخصوص ماده 30قانون توزیع عادلانه آب :کارکنان وزارت نیرو که به موجب ماده 30 قانون توزیع عادلانه آب با حکم وزیر نیرو جهت ارائه گزارش به دادسراها معرفی می گردند و گزارش آنها در حکم ضابط دادگستری خواهد بود.
• بستر: آن قسمت از رودخانه، نهر یا مسیل است که در هر محل با توجه به آمار هیدرولوژیک، داغاب و حداکتر طغیان با دوره برگشت ۲۰ ساله به وسیله وزارت نیرو با شرکت­های آب منطقه ای تعیین می شود (آیین نامه بستر و حریم رودخانه ها، انهار، مسیل ها، مرداب ها، برکه های طبیعی و شبکه های آبرسانی، آبیاری و زهکشی مصوب ۱۳۱۹)
• حریم: آن قسمت از اراضی اطراف رودخانه ها، مسیل، نهر طبیعی یا سنتی، مرداب و برکه طبیعی است که بلافاصله پس از بستر قرار دارد و به عنوان حق ارتفاق برای کمال انتفاع و حفاظت کمی و کیفی آنها لازم است و طبق مقررات آیین نامه بستر و حریم رودخانه­ها، انهار، مسیل ها، مرداب ها، برکه های طبیعی و شبکه­های آبرسانی، آبیاری و زهکشی مصوب ۱۳۷۹، توسط وزارت نیرو یا شرکت های آب منطقه ای تعیین می گردد.
• محدوده مطالعاتی: دشت‌های کشور کوچکترین واحد هیدرولوژیکی آبهای زیرزمینی تحت عنوان محدوده‌های مطالعاتی شناخته می‌شوند که هر کدام دارای یک کد مخصوص به خود است.
• محدوده مطالعاتی آزاد: به محدوده‌ای گفته می‌شود که میزان برداشت از مخازن آب زیرزمینی برابر و یا کمتر از حجم آب قابل برنامه‌ریزی آبخوان بوده و در قالب سقف تخصیص آب ابلاغی برای تمام مصارف، امکان صدور مجوز برداشت از آب‌های زیرزمینی وجود دارد.
• محدوده مطالعاتی ممنوعه: محدوده­هایی هستند که در اجرای ماده 4 قانون توزیع عادلانه آب مصوب سال 1361 و آیین نامه اجرایی آن برای جلوگیری از تشدید افت سطح آب زیرزمینی و کاهش حجم آبخوان و یا لزوم اجرای طرح‌های ویژه دولت مانند تأمین آب شرب و ... توسط وزارت نیرو ممنوعه اعلام شده یا می شود و هر گونه برداشت جدید در آن ممنوع است.
• مخزن: به تشکیلات زمین‌شناختی (عموماً آبرفتی) اطلاق می‌شود که دارای درز و شکاف و خلل و فرج مرتبط به یکدیگر هستند و می‌توانند مقادیر قابل توجهی آب را در خود ذخیره کرده و امکان حرکت آسان آب در محیط را فراهم کند.
• کسری مخزن: هر مخزن یا سفره آب زیرزمینی دارای حجم ذخیره‌ای است که از منابع تغذیه‌ای مختلف (عمدتاً بارندگی) ایجاد می‌شود. حجم مجاز برداشت سالانه از این مخازن نهایتاً باید معادل (به صورت استاندارد تا 70 درصد) آب ورودی به آنها باشد. برداشت بیش از این مقدار موجب افت تراز آب زیرزمینی و تبعات بعدی آن می‌شود. بنابراین، مقدار آبی که بیش از مقدار تغذیه سالانه از آبخوان برداشت می‌شود و موجب کاهش تراز آن از حالت تعادل می‌شود، کسری مخزن گفته می‌شود.
• کسری مخزن تجمعی: برداشت مداوم (و بیش از مقدار تغذیه) آب از مخازن آب زیر زمینی موجب می‌شود که حجم ذخیره آبخوان و به دنبال آن سطح ایستابی آب زیرزمینی به مرور زمان کاهش پیدا کرده و هر سال بر کاهش حجم آبخوان افزوده شود. به این ترتیب، پس از چندین سال از برداشت بی رویه آب زیرزمینی، رساندن تراز آب زیرزمینی به تراز اولیه در سال‌های گذشته نیازمند تأمین آبی معادل کسری تجمعی آبخوان می‌باشد.
• چاه: سازه ای تو خالی و عمدتاً عمودی است که بصورت دستی یا دستگاهی و به منظور بهره برداری از سفره آبزیر زمینی در تمام یا بخشی از لایه آبدار حفر گردیده است.
• چاه مجاز:به چاه فعال و دارای پروانه بهره برداری معتبر گفته می شود.
• چاه غیرمجاز:  چاهی که بصورت غیرقانونی حفر شده و فاقد پروانه بهره برداری است.
• چاه فاقد پروانه:چاه آب فعال کشاورزی است که تاپایان سال 1385 حفر و مورد بهره برداری قرار گرفته و توسط دستگاههای استانی وزارت نیرو شناسایی شده اند و فاقد هرگونه پروانه بهره برداری ازشرکت آب منطقه ای باشد.
• فرم پنج: همه چاه‌های غیرمجاز کشاورزی که توسط وزارت نیرو شناسایی نشده و به همین دلیل مشمول قانون تعیین تکلیف نبوده  ولی مالکین آنها مدعی اند که چاه قبل از سال 1385 حفر شده و در شمول این قانون است.و چاه‌هایی که مشخص شده سال حفر آنها بعد از 1385 است و باید پر و مسلوب المنفعه شوند.
• فرم یک: چا‌ههای کشاورزی فعالی که قبل از سال 1385 حفر شده و توسط وزارت نیرو شناسایی شده اند و مشمول قانون تعیین تکلیف هستند.که درصورتی که ثابت شود سال حفر آنها قبل از 1385 بوده برای آنها پروانه بهره برداری با برداشت 25 متر مکعب در شبانه روز صادر می شود.
• انسداد: عملیات اجرایی که نسبت به مسدود نمودن دهانه چاه، پس از خروج منصوبات بهره برداری اقدام شده و چاه پلمپ می گردد.
• پر و مسلوب المنفعه: به کلیه اقداماتی که منجر به خارج نمودن منصوبات برداشت آب از چاه و پر نمودن چاه غیرمجاز و اعاده به وضع سابق گردد، اطلاق می شود.
• افت تراز سطح آب: کاهش ارتفاع سطح آب‌های زیرزمینی در اثر بهره برداری از این منابع را افت تراز سطح آب می‌نامند.

چرخه آب

گردش آب در طبیعت که به آن سیکل هیدرولوژی یا چرخة آب گفته می شود ، عبارت است از حرکت و جابجایی آب در قسمتهای مختلف تحت تأثیر نیروی متفاوتی از جمله نیروی جاذبه ، نیروی ثقل ، تغییرات فشار و انرژی خورشیدی. سیکل هیدرولوژی در واقع یک سیکل بدون ابتدا و انتها می باشد ، بدین ترتیب که آب از سطح دریاها و خشکی ها تبخیر شده وارد اتمسفر می گردد و سپس دوباره بخار آب وارد شده به جو طی فرآیندهای گوناگون به صورت نزولات جوی یا بر سطح زمین و یا بر سطح دریاها و اقیانوسها فرو می ریزد . پس نزولات جوی ممکن است بادوحالت روبرو شود:

• قبل از رسیدن به سطح زمین توسط شاخه و برگ گیاهان گرفته می شوند.
• در سطح زمین جاری می شوند.

وضعیت آب در جهان

بیش از ۷۰ درصد سطح کره زمین را آب پوشانده است (نزدیک به ۳۶۰ میلیون از ۵۱۰ میلیون کیلومتر مربع) و کل آب موجود در کره زمین 1386 میلیون کیلومتر مکعب است، که در سه لایه اتمسفر (بالای زمین)، بیوسفر یا زیست کره (روی زمین) و لیتوسفر یا سنگ کره (زیر زمین) دیده می شود.با وجود این حجم عظیم آب تنها 6/2 درصد از آب های کره زمین شیرین و قابل شرب است و باقی آن به علت محلول بودن انواع نمک‌ها خصوصاً نمک طعام غیر قابل استفاده است.از همین مقدار آب شیرین حدود 68 درصد آن به صورت منجمد در دو قطب زمین و دور از دسترس بشر واقع شده‌است و حدود 30 درصد در سفره های زیر زمینی قرار دارد به این ترتیب از مجموع آب‌های کره زمین تنها 014/0 درصد قابل استفاده بوده و در واقع حیات آدمی وابسته به همین مقدار اندک آب است. اما نکته بسیار قابل توجه این است که همین مقدار بسیار اندک آب بصورت بکنواخت توزیع نشده و در بعضی مناطق میزان ورودی آب چندین برابر کمتر از متوسط جهانی است.

نقش بحران آب در امنیت جهان

در دهه اخیر به ویژه در سال های پایـانی قـرن بیسـتم، آب بـه عنـوان یـک موضـوع مهـم در کـانون مباحث و مذاکرات بین المللی قرار گرفته و تقریباً هیچ نشست بین المللی را ـ کـه در آن آینـده اداره جهان در هزاره سوم میلادی مطرح باشد ـ نمیتوان سـراغ گرفـت کـه در آن آب و مـدیریت آن بـه صورت یکی از اصلی ترین عوامل و عناصر در دستور کار قرار نداشته باشد.

بررسی تحولات و توجه به مسائل آب نشان می دهد که هر چند اولین جرقه ها و هشـدارها از محافل و کانونهای علمی برخاسته ولـی بـه تـدریج بـا مشـاهده عینـی پدیـده هـای ناشـی از نحـوه بهره برداری و مدیریت منابع آب به بـالاترین رده هـای تصـمیم گیـری در سـطوح ملـی، منطقـه ای و بین المللی رسیده است. جمع بندی این فرایند عنوان جدیدی را به ادبیات مدیریت آب بـه نـام بحـران آب اضافه نموده است، اگرچه ممکن است عنوان شود که انسان از دیربـاز بـرای تـأمین آب جهـت برآورده نمودن نیازهای خود با طبیعت دست و پنجه نرم کرده و برای مواجهه و مقابلـه بـا کمبـود آب به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک دنیا تلاش های عظیمـی را سـازمان داده کـه مـی تـوان از آنها به تمدنهای آبی نام برده و از این رو بحران آب در طول تـاریخ تمـدن بشـر بـا وی همـراه و همگام بوده است؛ اما بحران آب در این برهه از تاریخ دو وجه شاخص دارد که هیچ گونـه شـباهتی به مسائل آب در گذشته ندارد که عبارتند از:

1. در بسـیاری از نقـاط دنیـا نیازهـای آبـی یـا تقاضـا بـرای آب از مرزهـای منـابع آب قابـل استحصال از نظر فنی و اقتصادی عبـور نمـوده یـا در حـال عبـور از آن اسـت و ایـن موضـوع در سالها و دهه های آینده با ابعاد نگران کننده ای همراه خواهد بود. به عبارت دیگر تفاوت این مشخصه با گذشته این است که در گذشته های دور، آب از نظرکمی در دسترس بود لکن محدودیت فناوری موجب میشدکه استحصال آن با دشواری هایی همراه باشد و در آینـده بـه دلیـل رسـیدن مصرف به سقف امکانات توسعه منابع آب، اصـولاً آب اضـافی دیگـری بـرای توسـعه در دسـترس نخواهد بود هر چند که حتی مشکلی از نظر منابع مالی و فنی نیز وجود نداشته باشد.
2. اگر در گذشته مشکلات و مسائل آب در مقیاس محلـی مطـرح بـود، اکنـون و در آینـده ایـن مشکلات در مقیاس ملی، منطقه ای و حتی جهانی بروز خواهد نمود و این فرایند موجـب شـده حفـظ صلح، تأمین امنیت غذایی و بالاخره توسعه پایدار به یک دغدغه بزرگ بین المللی تبدیل گردد.

قطعاً اولین قربانی های این وضع کشورهای جهان سـوم و در حـال توسـعه خواهنـد بـود. بـه خصوص که ابعاد مسأله در بین این نوع کشـورها، هـم بـه لحـاظ ایـن کـه سـهم و وزن بزرگـی از جمعیت جهان را تشکیل می دهند و هم به دلیل این کـه بخـشهـای وسـیعی از مسـاحت کشـورهای مذکور به طور طبیعی از کمبود بارندگی و منابع آب تجدیـد شـونده در رنجنـد و بـالاخره بـه دلیـل محدودیت شدید در تجهیز منابع مالی، بسیار گسترده پیش بینی می شود.

در سطح جهانی حداقل ۲۱۴ رودخانه وجود دارد که حوضه آبریز آنها در دو کشـور یـا بـیشتـر قرار دارد و تاکنون هیچ قانونی با ضمانت اجرایی قوی برای تخصیص منابع آب این رودخانه ها بین کشورهای ذینفع وضع نشده است.هم اکنون به دلیل کمبود آب ۷۰ منطقه در سطح جهان به عنوان کـانون هـای بحـران از دیـدگاه آب شناخته شده اند

با توجه به موارد بالا اکنون تهدیدات امنیتی با ماهیت دیگری بروز کرده و یا درحال بروز است که ناشی از تخریب و استفاده بی رویه از منابع طبیعی از جمله منـابع آب شـیرین است که می تواند به طور جدی صلح جهانی را در سـطح ملـی، منطقـه ای و بـین المللـی، بـا مخـاطره رو به رو نماید.

وضعیت منابع آب کشور و بحرانهای موجود

در حدود 85 درصد کشور ایران در منطقه خشک و نیمه خشک کره زمین قرار گرفته است. وقوع خشکسالی های اخیر باعث شده متوسط بارندگی دراز مدت از 254 میلیمتر به حدود243  میلی‌متر در سال کاهش یابد که معادل یک سوم متوسط بارندگی جهان،کمتر از نصف بارندگیقاره آسیا است. میزان نزولات جوی در ایران حدود  396    میلیارد مترمکعب در سال تخمین زده شده که از این میزان حدود  285 میلیارد مترمکعب (معادل 72 % بارش ) به طور مستقیم در نتیجه تبخیر و تعرق از دسترس خارج شده و کمتر از حجم آبی کمتر از120 میلیارد مترمکعب باقی‌مانده بعنوان آب تجدید پذیر که قابلیت برنامه ریزی و مصرف دارد ، ذخیره آب کشور را تشکیل می‌دهد. بررسی آمار 47 ساله بارش کشور حکایت از روند بسیار نگران کننده دارد و این متوسط در 2 دوره 30ساله اول و 17 ساله دوم بترتیب 254 و 217 میلیمتر و حتی در 7 ساله اخیر از دوره دوم نیز این میزان حدود 214 میلی متر کاهش نشان می دهد. این کاهش معادل 70 میلیارد مترمکعب کاهش حجم بارش در کشور است و این موضوع تاثیر جدی بر حجم آب رودخانه‎های کشور (رواناب ها) گذاشته است و موجب شده است تا متوسط سالانه رواناب های کشور از 104  میلیارد مترمکعب به 88 میلیارد مترمکعب کاهش یافته و بررسی آمار 47 ساله رواناب های کشور حکایتی مشابه روند بارشها نشان می دهد و این متوسط در 2 دوره 30 ساله اول و 17 ساله دوم بترتیب 104 و 68 میلیارد مترمکعب و حتی در دوره 7 ساله اخیر از دوره دوم نیز حجم اب رودخانه های کشور حدود 45 میلیارد مترمکعب که کاهش زیادی است را نشان می‎دهد.

بر اساس ارقام فوق و با پیش‌بینی 108 میلیون نفر جمعیت کشور در سال 1420 ، سرانه آب تجدید شونده حدود 1000 تا 1100 مترمکعب در سال برای هر نفر خواهد بود که نشان دهنده استفاده بیش از 80% آب تجدید پذیر است و این که از نظر معیارهای جهانی نشان از قرار گیری کشور در محدوده بحران می باشد.

بحران در کمیت و کیفیت آبهای سطحی

به دلیل کاهش نزولات جوی و تغییرات رژیم بارش ، حجم آب های سطحی کشور، به طرز نگران کننده ای رو به کاهش است. عدم وجود مدیریت صحیح آبخیزداری در حوضه های آبریز کشور و برداشت های بی رویه از آب های جاری، دریاچه ها و تالاب ها که بصورت مستقیم یا به واسطه حفر چاهک های جانبی صورت می پذیرد نیز این بحران را تشدید نموده است.

با افزایش جمعیت و توسعه بی رویه مناطق مسکونی و صنعتی، انواع مصارف آب به طرز بی سابقه ای افزایش یافته و با توجه به عدم تناسب توسعه سیستم های جمع آوری و تصفیه پساب با جمعیت مصرف کننده، ورود فاضلاب های خام به منابع آب های سطحی فزونی یافته که بالطبع باعث افزایش غلظت آلاینده ها در آب می گردد.

با توجه به آنکه در حال حاضر حداکثر توان تصفیه و بازچرخانی آب کشور در بخش شرب کمتر از 40 % و در بخش صنعت حداکثر 5% و در بخش کشاورزی تقریبا صفر است، چشم انداز روشنی در موضوع کیفیت آب وجود ندارد.

بحران در وضعیت آبهای زیرزمینی

روند برداشت بی رویه آب های زیر زمینی از سال 1374 بصورت فزاینده تشدید گردیده وکسری مخزن ییش از 120 میلیارد مترمکعب را به بار آورده است و تشدید افت سطح آب و کسری مخزن در آبخوانها، ممنوعیت بیش از 388 محدوده از 609 محدوده مطالعاتی کشور را به دنبال داشته است.توجه به این نکته حائز اهمیت  است که از یک سو بیش از 90 درصد از پتانسیل آب زیرزمینی کشور در محدوده های ممنوعه قرار گرفته و از سوی دیگر روند فزاینده بهره برداری‌های بی رویه از منابع آب زیرزمینی ( با راندمان‌های بسیار پائین‌تر از متوسط نرخ جهانی) موجب شده تا روند افت منابع آب زیرزمینی شدت بیشتری به خود بگیرد، بگونه ای که آبخوانهای کشور سالانه با میانگین کسری حجم مخزن 7/5 میلیارد متر مکعبی مواجه می‌باشند .

 در 48 سال اخیر مخازن آب زیرزمینی با کسری مخزنی بالغ بر130 میلیارد مترمکعبی مواجه شده‌اند که بیش از110 میلیارد متر مکعب آن در بیست سال اخیر و 96 میلیارد متر مکعب آن در ۱۵ سال اخیر و 60 میلیارد متر مکعب آن مربوط به دوره کوتاه 8 سال گذشته است. این آمار نشانگر روند سریع افزایش کسری مخزن در طی سالیان اخیر می باشد.

مصرف زیاد و بدون برنامه آب وکاهش نزولات جوی نقش اصلی را در کاهش ذخایر زیرزمینی ایفا نموده و در صورت عدم کنترل این روند ، پیش ینی می شود که با در نظر گرفتن متوسط کسری سالانه (درحدود 6 میلیارد متر مکعب) ، در سال های نه چندان دور کسری مخزن تجمعی آب زیرزمینی کشور به حدود 195 میلیارد متر مکعب بالغ گردد. این موضوع در آینده تامین آب برای بخش های وسیعی از کشور را با مشکلات جدی همراه نموده و منجر به  گسترش مهاجرت از مناطق مختلف، منازعات بین استانها و بحران در تامین آب شرب کلان شهرها گردیده و در نهایت خسارات جبران ناپذیری را در حوزه های مختلف اعم از زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی ، سیاسی و امنیتی به کشور تحمیل خواهد نمود.

مطالعات 17 ساله اخیر در مورد شوری منابع آب حاکی از 2 برابر شدن مقادیر پارامترهای کیفی بوده و گویای این مطلب است که در تعدادی از دشتهای کشور نظیر شریف آباد و قم ( استان قم ) و دشت شیرآمین (استان آذربایجان شرقی) و دشت رفسنجان و سیرجان ( استان کرمان ) و بسیاری دیگر از دشتهای مهم کشور وضعییت کیفی آبخوانهای زیرزمینی با تغییرات کیفی غیر قابل قبولی مواجه شده است.

منابع آب زیرزمینی در تأمین آب بخش‌های مختلف کشاورزی، صنعت و شرب کشور سهم مؤثر و عمده‌ای دارد و تمدن و حیات بخش وسیعی از کشور به آن وابسته است. در وضعیت کنونی سهم آبهای زیرزمینی در تأمین آب کشور (کشاورزی، صنعت و شرب) بالغ بر 55 درصد نسبت به کل منابع آب می‌باشد.

نکته حائز اهمیت نقش مهم منابع آب زیرزمینی در تأمین نیاز آب شرب آحاد جامعه شهری است که قریب به 60 درصد آن از طریق آب های زیرزمینی تأمین شده و آبهای سطحی سهم 37درصدی را به خود تخصیص می‌دهند. البته در بخش تأمین آب شرب روستایی سهم آب‌های زیرزمینی بالغ بر 80 درصد می‌باشد.

بالا بودن سهم آب کشاورزی و راندمان پایین بهره‌ وری

بخش کشاورزی با مصرف حدود 89 درصد بالاترین سهم مصرف آب کشور در بخش کشاورزی را دارا می باشد .چنانچه کارایی استفاده از آب در بخش کشاورزی برابر حداکثر 40% اعلام شده توسط وزارت جهادکشاورزی درنظر گرفته شود، سالانه در حدود 60% از کل آب استحصالی در این بخش در چرخه تولید قرار نمی گیرد. نتایج حاصل از محاسبات نشان می‌دهد چنانچه کارایی مصرف آب 10% افزایش یابد، در حدود 9 میلیارد مترمکعب در مصرف آب صرفه‌جویی می‌شود. میزان آب صرفه‌جویی در اثر افزایش 10 درصدی کارایی در بخش کشاورزی 2/1 برابر مصرف سالانه شرب و صنعت در کشور است (معادل 5 برابر سد کرج).

چالشها، راهکارها و اقدامات اجرایی

الف : چالش‎های طرح

1. چالش‎های پیشگیرانه

• تطویل زمان رسیدگی به پرونده ها و زمان‎بر بودن صدور دستورات و احکام قضایی
• عدم وجود وحدت رویه قضایی در استفاده از حداکثر ظرفیت های قانونی موجود
• فقدان اقدامات موثر و لازم در زمینه اطلاع رسانی و آگاهی بخشی عمومی جامعه
• کم توجهی به مشارکت‎های مردمی و حمایت از سمن‎های مرتبط با صیانت از منابع آب
• عدم استفاده از راهکارهای علمی در زمینه مدیریت مصرف آب در بخش‎های کشاورزی، صنعت و فضای سبز
• عدم استفاده کارامد از روش‎های نوین تصفیه و بازچرخانی منابع آب،
• عدم استفاده از فن‎آوری‎های نوین در زمینه پیشگیری از تبخیر منابع آب سطحی
• عدم وجود سیستم بازرسی و نظارت توانمند از حوزه های مصرف کننده آب

2. چالش‎های قضایی

• عدم کفایت حمایت‎های انتظامی درموضوعات اجرایی و امنیتی
• عدم پذیرش گزارشات مامورین ماده 30 توسط قضات محترم
• عدم اجرای سریع ودقیق احکام صادره
• الزام وزارت نیرو به پرداخت هزینه‎های دادرسی
• آزاد سازی سریع وکم هزینه سکوها وکشنده‎های تجهیزات حفاری غیرمجاز
• عدم جبران خسارت وارده به آبخوان و اعاده وضعیت سابق تاسیسات پس از رفع تجاوز

ب: فصول مشترک اقدامات پیشگیرانه و قضایی درصیانت از منابع آب کشور

1. اقدامات پیشگیرانه :

• استفاده از ظرفیت‎های آموزشی ، اطلاع رسانی وآگاهی بخشی در صیانت از منابع آب
• تقویت مشارکت‎های مردمی از طریق حمایت ازتشکل‎های مردم نهاد و سمن‎های مرتبط با آب
• حمایت از بخش‎های مصرف کننده آب به منظور آشنایی و استفاده از روش‎ها و تکنیک‎های کاهنده مصرف آب
• حمایت از بخش‎های مصرف کننده آب به منظور استفاده از دستگاه‎های تصفیه و بازچرخانی آب در مبدا
• آموزش و توانمندسازی نیروهای نظارت و بازرسی از منابع آب
• جلوگیری از تخریب و دستکاری تجیهزات تحویل آب و ادوات اندازه گیری مرتبط با آب‎های سطحی و زیر زمینی
• ممانعت از اضافه برداشت چاه‎های مجاز ، پر و مسلوب المنفعه کردن و جلوگیری از بازگشایی چاه‎های غیر مجاز انسداد یافته و پر شده و نیز جلوگیری از حفر چاه‎های غیر مجاز جدید.
• ممانعت از تصرف تاسیسات آبی و جلوگیری از برداشت غیرمجاز از منابع آب زیر زمینی و سطحی ازطریق نصب پمپ‎های غیرمجاز، تغییر در ساعات کارکرد پمپ ،  تغییر تنظیم آب کانال‎ها و زهکش‎ها، برداشت از طریق سیفون‎ها، ...
• جلوگیری از آلودگی آب‎های سطحی و زیر زمینی

2. اقدامات قضایی :

• برگزاری کارگاه آموزشی برای قضات کمیسیون تعیین تکلیف به منظور ایجاد وحدت رویه
• برگزاری کلاس‎های آموزشی قضایی برای مامورین ماده 30
• برگزاری گردهمایی برای دادستان‎های استان‎های سراسر کشور
• توقیف و اسقاط سکوها و کشنده‎های تجهیزات حفاری غیر مجاز بعنوان ادوات جرم
• جبران خسارت وارده به آبخوان و اعاده وضعیت سابق تاسیسات پس از رفع تجاوز
• معافیت شرکت‎های آب منطقه‎ای، سازمان آب و برق خوزستان و شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران از پرداخت هزینه‎های دادرسی در آن قسمت که اقامه دعوا آب به بیت المال و اموال دولتی و عمومی مربوط می‎شود.

چند نکته:

• بیش از 70 درصد منابع آب حاصل از ریزش های جوی (285 میلیارد متر مکعب) تبخیر و از دسترس خارج می شود.
• آب مفید سالانه ورودی به کشور که عمدتا از بارش است در حدود 115 میلیارد متر مکعب می باشد در حالی که میزان مصارف و تلفات در کشور در حدود 120 میلیارد متر مکعب می باشد.
• میزان کسری سالانه در کشور در حدود 5 میلیارد متر مکعب است که نزدیک به 90 درصد آن از ذخایر ثابت آبخوان‎های کشور تامین می‎شود.
• حدود 40 میلیارد متر مکعب از کل منابع آب سطحی (98 میلیارد متر مکعب) برداشت می‎شود.
• حدود 50 میلیارد متر مکعب از منابع آب زیرزمینی توسط چاه‎ها برداشت می‎شود.
• 100 میلیارد متر مکعب آب مصرفی معادل 80 درصد منابع آب تجدید شونده می‎باشد.
• بر اساس شاخص‎های بین المللی حد آستانه بحرانی، 60 درصد استفاده از منابع آب تجدیدپذیر است که با این معیار ایران در شرایط فوق بحرانی قرار دارد.
• 89 درصد منابع آب در بخش کشاورزی مصرف می‎شود که میانگین جهانی 70 درصد می‎باشد.
• بحرانی ترین حوضه‎های آبریز با احتمال رخداد مسائل امنیتی عبارتند از دریاچه نمک، هامون و جازموریان ، زاینده رود، قره قوم ، بختگان، مهارلو و کویر لوت .

مهمترین قوانین و مقررات مرتبط با حوزه آب

•  اصول چهل پنجم (45) و پنجاهم (50) و صد و پنجاه و ششم (156) قانون اساسی
• برنامه ششم توسعه جمهوری اسلامی ایران
• قانون توزیع عادلانه آب مصوب 16/12/1361
• ماده 690 قانون تعزیرات مصوب 1375
• قانون آب و نحوه ملی شدن آن مصوب سال 1347
• آیین نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه ها، انهار، مسیل‎ها، مرداب‎ها، برکه‎های طبیعی و شبکه‎های آب‎رسانی، آبیاری و زهکشی مصوب 1379
• قانون افزایش بهره‎وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی
•  ماده واحده قانون تعیین تکلیف چاه‎های آب فاقد پروانه بهره‎برداری مصوب 1389
•  آیین‎نامه اجرایی قانون تعیین تکلیف چاه‎های فاقد پروانه بهره‎برداری
• آیین‎نامه اجرایی بهینه‎سازی مصرف آب کشاورزی سال 75
• قانون توسعه و بهینه‎سازی آب شرب شهری و روستایی سال 94
• آیین‎نامه اجرایی تبصره 1 ماده 38 قانون مالیات بر ارزش افزوده سال 92
•  آیین‎نامه جلوگیری از آلودگی آب سال 73
• ماده 66 قانون جدید آیین دادرسی کیفری

ضرورت شناسی اجرای طرح صیانت از منابع آب کشور

با توجه به مباحث مطرح شده در بسیاری از منابع علمی، به خوبی اهمیت آب در زندگی انسان از جنبه های گوناگون اقتصادی، اجتماعی سیاسی، امنیتی و از همه مهم تر نقش آن در ادامه حیات موجودات زنده تبیین شده است. تاریخ نشان می‎دهد اغلب تمدن‎های موثر بشری در کنار آب شکل گرفته و رشد پیدا کرده است. جامعه‎ای که از این منابع خدادادی به خوبی محافظت نکند محکوم به نابودی و اضمحلال خواهد بود. اما عوارضی که ممکن است در کوتاه مدت خود را نشان دهد و تا حدی نیز شروع شده است عبارتند از:

• خشک شدن چشمه ها ، قنوات ،چاه ها ، رودخانه ها ، تالاب ها و ..
• افت کیفی منابع آب زیرزمینی و حرکت آب های شور به سمت آبهای شیرین
• نشست زمین و از بین رفتن مخازن طبیعی آب‎های زیرزمینی و آسیب دیدن تأسیسات زیربنایی مستقر در دشت‎های کشور
• مهاجرت مردم و حاشیه‎نشینی در اطراف شهرهای بزرگ.
• به خطر افتادن امنیت سیاسی کشور علاوه بر امنیت غذایی

هدف و نحوه اجرای طرح صیانت از منابع آب

• هدف عینی :

اصلی‎ترین و مهم‎ترین هدف از اجرای طرح با توجه به وضعیت بحرانی کشور در موضوع آب عبارت است از صیانت و حافظت از کلیه منابع آب کشور (سطحی و زیرزمینی) و پیشگیری از جرایم حوزه آب با همکاری و هم افزایی کلیه دستگاه‎ها و نهادها.

• ابزارها و شیوه اجرای طرح :

اجرای طرح از طرق مختلف از جمله با استفاده از شیوه ها و ابزارهای ذیل صورت می گیرد:

• ایجاد تعامل و هماهنگی فی مابین کلیه دستگاه‎های مسئول
• استفاده از ظرفیت و توانمندی صدا و سیما، جراید و شبکه های اجتماعی در حساس نمودن افکار عمومی به بحران آب
• آموزش در خصوص استفاده مناسب از آب به ویژه در بخش کشاورزی (با توجه مصرف 90 درصدی منابع آب کشور در این بخش و پایین بودن نرخ بهره وری در آن)
• گسترش استفاده از الگوی کشت متناسب با شرایط منطقه
• گسترش استفاده از روش‎ها و سیستم‎های مدرن کشاورزی در بخش کشت و آبیاری
• تصفیه و بازیافت آب و مدیریت نزولات جوی
• تقویت، تجهیز و گسترش گشت‎های بازرسی منابع آب سطحی و زیرزمینی
• جلوگیری از آلودگی منابع آب توسط صنایع آلاینده و زباله‎های شهری
• حفظ حریم دریاها، رودخانه‎ها، سدها و دیگر منابع سطحی آب و جلوگیری از برداشت غیر مجاز از آنها
• جلوگیری از حفر چاه‎های غیر مجاز
• انسداد و مسلوب المنفعه کردن چاه های غیر مجاز
• جلوگیری از بهره‎برداری غیر مجاز در چاه های‎مجاز
• اختصاص شعب ویژه رسیدگی به منابع آب در دادگاه ها و اجرای احکام
• کاهش اطاله دادرسی و اجرای سریع احکام صادره با موضوع آب در محاکم قضایی

فرایند اجرای طرح صیانت از منابع آب کشور

این طرح در اداره کل پیشگیری های امنیتی و انتظامی معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قضاییه با وزارت نیرو (شرکت های تابعه) تدوین شده است. طرح یاد شده برای اجرا در سال 98 مجددا مورد بازبینی قرار گرفت.

ساختار اجرایی طرح

ساختار اجرایی طرح صیانت از منابع آب کشور مشتمل بر یک دبیرخانه ملی و31  دبیرخانه استانی است .

دبیرخانه ملی: مسئولیت سیاست گذاری، راهبری و نظارت بر حسن اجرای طرح و اثرسنجی اقدامات صورت گرفته در سطح ملی را برعهده دارد. این دبیرخانه در وزارت نیرو تشکیل می شود و اعضای کارگروه دبیرخانه عبارتند از:

مدیرکل پیشگیری های امنیتی و انتظامی (رئیس کارگروه)

مدیر کل پیشگیری های قضایی

مدیر کل پیشگیری های مردمی

وزارت نیرو

شرکت مدیریت منابع آب ایران

شرکت آب و فاضلاب کشور

نماینده پلیس پیشگیری ناجا

نماینده وزارت جهاد کشاورزی

نماینده سازمان محیط زیست

دبیر‎خانه های استانی در معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم استان تشکیل و اعضای کارگروه استان به شرح ذیل می باشد:

معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضاییه (رئیس کارگروه)

شرکت آب منطقه ای استان

سازمان جهاد کشاورزی

فرمانده انتظامی استان

شرکت آب و فاضلاب شهری و روستایی استان

دادستان مرکز استان

استانداری (معاونت سیاسی، امنیتی و اجتماعی)

نحوه اقدام:

کارگروه ملی و استانی با تشکیل جلسات منظم و مستمر و متناسب با گام های تدوین شده برنامه و با هماهنگی و همکاری دستگاه‎های مسئول و عضو کارگروه و بهره گیری از چالش ها و راه کارهای شناسایی شده و اقدامات اجرایی پیشنهادی در شرح پیوست تصمیمات مقتضی برای حفاظت از منابع آب و پیشگیری از جرایم حوزه آب اتخاذ و اجرا می نمایند

تبصره: استانهایی که در سال 97 کمیته های چهارگانه را تشکیل داده اند در صورت ضرورت ادامه فعالیت آنها، ادامه فعالیت کمیته‎های مذکور بلامانع است.

نظارت ، پایش و اثر‎سنجی اقدامات

هر چند تدوین برنامه عملیاتی جامع و منسجم شرط لازم جهت دستیابی به اهداف طرح صیانت از منابع آب کشور است اما در اختیار داشتن این برنامه اجرایی‎، به تنهایی کافی نبوده و اطمینان از اجرای دقیق آن در نیل به اهداف طرح اجتناب ناپذیر است. لذا اعمال نظارت ، پایش و اثر‎سنجی اقدامات نقش مهمی در توفیق برنامه‎های اجرایی خواهد داشت. براساس ساختار پیش‎بینی شده در طرح صیانت ، دبیر‎خانه‎های استانی مسئولیت نظارت‎، پایش و اثر‎سنجی اقدامات در سطح استان‎ها را بر عهده داشته در حالی که اعمال نظارت‎، پایش و اثر‎سنجی اقدامات کشوری در زمره وظایف دبیرخانه ملی طرح قراردارد .

پیوست :

حفاظت انتظامی و قضایی ازمنابع آب سطحی و زیرزمینی

مدیریت و بهینه سازی مصرف آب با تاکید بر بخش کشاورزی و صنعت

بازچرخانی منابع آب

آموزش، اطلاع رسانی و فرهنگ سازی

امور هماهنگی و پشتیبانی