ماهیان گرمابی      

 ماهی و محصولات شیلات صنعت جهانی غذای دریایی در سال 2014 قیمت‌های بالای خود را برای بسیاری از گونه‌های مهم حفظ کرده بود. ادامه یک روند عمده در رشد تولید و مصرف هم از دیگر ویژگی‌های این صنعت در سال 2014 بود. آمار نشان می‌دهد گرایش جهانی در سال 2014 به سمت مصرف ماهی‌های پرورشی بیشتر و ماهی‌های دریایی کمتر بوده است. این روند در سال 2015 هم ادامه یافت و برای اولین بار، مصرف ماهی‌های پرورشی از ماهی‌های دریایی بیشتر شد. براساس برآوردها، تولید کلی ماهی در سال 2014 تنها یک درصد رشد داشته و به 3/ 164 میلیون تن رسیده است. این میزان افزایش ناشی از افزایش تولید 5 درصدی کشت آبی و رسیدن آن به 3/ 74 میلیون تن بوده که البته با کاهش 2 درصدی در ماهی‌های دریایی تعدیل شده است. در این سال تولید ماهی‌های دریایی به 90 میلیون تن رسید. با این حال انتظار می‌رود در سال جدید تولید ماهی‌های دریایی به دلیل پدیده آب‌وهوایی ال نینو احیا شود و به 6/ 90 میلیون تن برسد. تولید ماهی‌های پرورشی هم انتظار می‌رود با 5 درصد رشد به 78 میلیون تن برسد. در مجموع تولید جهانی کل مورد انتظار 6/ 168 میلیون تن است که 6/ 2 درصد از سال پیش بیشتر است. افزایش شدید تقاضا در آسیای شرقی به همراه افزایش قیمت محصولات دریایی سبب می‌شود انتظار داشته باشیم ارزش صادرات جهانی ماهی با 4/ 5 درصد رشد به 9/ 143 میلیارد دلار برسد.چشم‌انداز کلی هم برای تجارت غذاهای دریایی در سال 2015 مثبت است؛ هر چند پیش‌بینی می‌شود قیمت برخی از گونه‌ها تا حدی تعدیل شود. به‌عنوان مثال، افزایش تولید میگو منجر به فشار کاهشی بر قیمت آن می‌شود. قیمت سالمون هم انتظار می‌رود به دلیل حفظ روند افزایشی تولید نروژ کاهش پیدا کند.

استان اصفهان و استعداد آبزی پروری استان اصفهان با استعدادها و قابلیت‌های بالقوه و بالفعل طبیعی، صنعتی و کشاورزی و منابع انسانی تجهیز شده یکی از استان‌های مهم کشور است و به دلیل قرار گرفتن در مرکز ایران از موقعیت جغرافیایی مناسبی برخوردار است. استان اصفهان با وسعت حدود 106987 کیلومتر مربع حدود 5/6 درصد از مساحت کل کشور را در برگرفته از نظر جمعیت طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 75 و بعد بالغ به چهار میلیون نفر می‌باشد. در مجموع 6/6% کل جمعیت ایران در اصفهان زندگی می‌کنند که از نظر جمعیت جایگاه چهارم در کشور را دارا می‌باشد. این استان از شمال به استان مرکزی و قم و استان سمنان و از شرق به استان‌های خراسان و یزد و از جنوب به استان‌های فارس و کهکیلویه و بویراحمد و از غرب به استان‌های چهارمحال بختیاری و لرستان محدود می‌کرد و در میان کوه‌های مرکزی ایران دامنه‌های شرق زاگرس واقع شده و به لحاظ در اختیار داشتن مناطق کوهستانی متعدد و رودخانه‌ها (رودخانه زاینده‌رود و غیره) و دشت کویر، دارای آب و هوای کم و بیش متنوع و معتدل و دارای چهار فصل منظم بوده و تولید انواع محصولات کشاورزی را به دنبال داشته است و به دلیل همین ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی توانایی‌های وسیعی جهت امر آبزی پروری را دارا می‌باشد.

استان اصفهان در حال حاضر دارای 22 شهرستان، 81 شهر، 43 بخش و 121 دهستان می‌باشد. و استان علاوه بر دارا بودن 4029 چشمه دائمی و 860 چشمه فصلی و 4856 رشته قنات دایر و در جریان و همچنین 1015 رشته قنات بایر و دارای 27559 حلقه چاه می‌باشد. به طوری که شهرستان فریدن، فریدون‌شهر، چادگان، خوانسار، گلپایگان، نطنز، سمیرم و شهرضا و ... با وجود منابع آبی خرد و کلان امکانات وسیع و مطلوبی جهت پرورش عمده ماهیان سرد‌آبی و به صورت محدود در بعضی از آنها تولید ماهیان گرمابی و همچنین سایر شهرستان‌ها و مناطق گرمسیر شامل منطقه شرق اصفهان (کوهپایه، زیار، وزنه و ...) و شهرستان‌های مبارکه، نائین، اردستان، برخوار و میمه، لنجان، کاشان، نجف‌آباد و ... با وجود منابع آبی خرد فراوان توسعه آبزی پروری در آب‌های شیرین و لب‌شور به صورت عمده تولید ماهیان گرمابی و به صورت محدود تولید ماهیان سرد آبی را فراهم آورده و همچنین وجود رودخانه مهم زاینده‌رود به عنوان بهترین جریان سطحی و بزرگ‌ترین رودخانه مرکز ایران که از جهت غرب به طرف شرق اصفهان جریان دارد و وجود بندها و سدهای متعدد و آبگیرها و دریاچه‌های طبیعی و نیمه‌طبیعی و سایر رودخانه‌های جاری و وجود چشمه‌های با دبی آب بالای 500 لیتر در ثانیه از استعدادهای توسعه آبزی‌پروری می‌باشند. که زیر بخش شیلات به عنوان یکی از بخش‌های مهم اقتصادی کشور با استفاده از ذخایر دریایی و منابع طبیعی آب‌های داخلی با بکارگیری ابزار فن‌آوری و نیروی انسانی لازم، اهداف توسعه آبزی پروری و هدف آبزی مصرفی در کشور را به عهده دارد. و شیلات استان اصفهان نیز در این راستا با دو دهه تلاش روز افزون از سال 74 تاکنون توانسته است به رشد قابل ملاحظه‌ای از نظر کیفی و کمی آبزی پروری و فرهنگ‌سازی مصرف آبزیان در استان برسد، به طوری‌ که ترویج روش‌های مختلف پرورش ماهی اعم از مزارع بزرگ و استخر‌های دو منظوره به تولیدی بیش از 5000 تن انواع ماهی در سال 93 برسد و با بررسی‌های به عمل آمده مصرف سرانه در استان اصفهان از 3 کیلوگرم در سال 74 به حدود 8 کیلوگرم در سال 93 افزایش داشته است.

شرایط بیولوژیکی ماهیان : 

 1.سریع الرشد باشد. 

 2.متناسب باذائقه مردم بوده وبازارپسندباشد.

3.ازغذای دستی ارزان قیمت ودردسترس تغذیه کند. 

 4.نسبت به تغییرات محیطی آب مقاوم باشد.(خونسردبودن-ذخیره ی انرژی لازم-تحمل گرسنگی-شناوربودن درغذای خود درآب-وزن مخصوصی معادل وزن مخصوص آب) 

 5.درمقابل تورکشی دستکاری وبیماریهامقاومت لازم را داشته باشد. 

 6.شرایط پرورشی بصورت متراکم وفوق متراکم راتحمل نماید. 

 7.امکان تکثیرانبوه آن فراهم باشد.

روش‌های مختلف پرورش ماهی از نظر ترکیب گونه و تراکم کشت:

از نظر ترکیب گونه به روش‌های زیر پرورش داده می‌شوند:

1- پرورش تک‌گونه یا منو کالچر (Monoculcure) مانند ماهی قزل‌آلا

2- پرورش دوگونه‌ای یا بی کالچر (Biculture) مانند پرورش دو گونه کپور معمولی و آمور با هم در استخر‌های ذخیره آب کشاورزی (به دلیل عدم ماندگاری آب و استفاده از غذای دستی)

3- پرورش چند گونه یا پلی کالچر (Polyculture) مانند پرورش توأم کپور ماهیان چینی در مزارع گرمابی پرورشی

از نظر تراکم کشت عبارتند از:

1- گسترده و غیر متراکم (Extensive) مثل پرورش در منابع آبی که با تکیه بر تولیدات طبیعی بوده و غذای دستی برای ماهیان داده نمی‌شود.

2- نیمه متراکم (Semi-Intensive) 3- متراکم (Intensive) در ایران در حال توسعه است (با استفاده از غذای دستی و غذای طبیعی پرورش صورت می‌گیرد)

3- فوق تراکم (Superintensive) (پرورش ماهی قزل‌آلا و آزاد در قفس‌ها و استخرهای بتونی) 

 مزایا و معایب آب چاهها و قنوات و چشمه ها :

قناتها یکی از منابع تامین آب در استانها است که آب سالم و پاکیزه دارند ، زیرا در طول مسیر ، بوسیله چاههای حفر شده با هوا در ارتباط است و از اکسیژن محلول بیشتری نسبت به چشمه ها برخوردارند و میزان املاح در آنها نیز کم است و به واسطه ارتباط هوا ، از وجود گازهای مضری چون SH2 و CO2 نیز عادی است . عمده ترین مشکل قناتها این است که مسیر آنها هرچند سال یک بار نیاز به لایروبی و اصلاح دارد.

به طور کلی مزایا و معایب منابع آبی ، در جداول 1 تا 5 آورده شده است.

جدول شماره (1): مزایا و معایب استفاده از آب چشمه مزایا و معایب

  داشتن آب سرد و خنک  نداشتن آلودگیهای انگلی و پارازیتها  نبود ماهیهای هرز  درجه حرارت تقریباَ ثابت  نیاز نداشتن به پمپاژ جدول شماره  امکان وجود گازهای مضر در آب  امکان کمبود اکسیژن محلول  امکان تغییر در میزان آب دهی در طول سال  (تعدد مالکین؟ومشکل اصلی جهت پرورش ماهی)  

2): مزایا و معایب استاده از آب قنات مزایا معایب  مناسب بودن اکسیژن محلول آب و وجود نداشتن گازهای سمی  نیازنبودن به پمپاژ  نیاز به لایروبی  احتمال وجود آلودگیهای انگلی و پارازیتی ناشی از ماههای هرز  امکان تغییر در میزان آبدهی در طول سال

جدول شماره(3): مزایا و معایب استفاده از رودخانه

مزایا معایب - اکسیژن اشباع - نبود املاح محلول آهن - نبود گازهای سمی محلول - نیاز نداشتن به پمپاژ - نوسانات زیاد آب دهی - نوسانات زیاد درجه حرارت - وجود سیلابهای فصلی و گل آلودگی - احتمال وجود آلودگی ناشی از فاضلاب - احتمال وجود بیماریهای انگلی و بیماریزا در اثر وجود ماهیهای هرز

جدول شماره (4): مزایا و معایب استفاده از چاههای کشاورزی غیرآرتزین

مزایا معایب -نوسانات کم درجه حرارت -نوسانات کم آب دهی - نداشتن آلودگی انگلی و عوامل بیماریزا - احتمال وجود گازهای محلول و مضر - اکسیژن محلول کم - هزینه مربوط به پمپاژ - مدت زمان محدود فعالیت چاهها در طول سال تولید ماهیان گرمابی : ماهیان گرمابی به آن دسته از ماهیان پرورشی اطلاق می شوند که در دمای آب بالاتر از بیست درجه سانتیگراد رشد و فعالیت دارند وبهترین دما برای رشد آنها 27-23 درجه سانتیگراد می باشد. این ماهیان در مزارع و استخر های خاکی رشد و پرورش می یابند و میزان تولید در آنها در هر هکتاردر شرایط معمول 4-3 تن می باشد.

عمده ترین گونه های ماهیان پرورشی گرمابی ایران عبارتند از: 1-کپور معمولی (Comom carp) 2-کپور علفخوار=آمور (Grass crap) 3-کپور نقره ای = فیتوفاگ (Silver crap) 4-کپـــور ســــر گــــنده (Big head)

مراحل مختلف جهت پروش ماهیان گرم آبی :

1. انتخاب محل مناسب پرورش ماهی 1. دسترسی به منبع آبی (کانال ، رودخانه ، چاه ، چشمه ، قنوات ) 2. دسترسی به خاک و زمین 3. شکل و توپوگرافی زمین

2. انواع استخر خاکی ، سیمانی (دراز مستطیلی Race Way و گرد )

3. احداث استخرها 1. نقشه برداری 2. خاکبرداری و جمع آوری خاک نباتی 3. دیواره سازی و کوبیدگی

4. ساخت دریچه های ورودی و خروجی

5. کانالهای آبرسانی و تخلیه آب

6. تنظیم شیب داخلی استخرها (5/0 تا 1%)

4. آماده سازی استخرها:

1. تخلیه کامل استخر 2. آهک پاشی در هنگام رطوبت (ضدعفونی، تنظیم PH ، بهبود کیفیت خاک ) 3. خشک کردن کف استخر 4. مرمت دیواره های آسیب دیده و کنترل دریچه ها و صافی ها 5. شخم زدن یا دیسک زدن 6. کوددهی (انواع کودهای حیوانی و شیمیایی ) 7. آبگیری استخرها

5. حمل و نقل بچه ماهی: حمل و نقل ( یکی از مراحل حساس در پرورش ماهی ) ، - کیسه های پلاستیکی ، - تانکرها ، - مخزن های پلی اتیلن

5. ماهیدار کردن : - به صورت دوگونه یا چند گونه ای ، - استخرهای بچه ماهی (مراکز تکثیر و حد واسط ) - استخرهای پرواری - تراکم رهاسازی (به بازده طبیعی استخروحاصلخیزی خاک ، مقداروکیفیت کودهای حیوانی و شیمیایی، مقدار غذای دستی موجود)

چگونگی تکثیر:

مرکز تکثیر (مولدین)  تکثیر مصنوعی (لقاح) تولید لارو و پرورش لارو 4-3 روز (4-3 روز (جذب کیسه زرده)  استخر نوزادگاهی (شنای فعال) از 1/0 تا 5/0 هکتاری 1-5/1 مترآب آماده سازی استخر ها çتراکم تولید لارو ( بازماندگی 50-70 درصد ) :  200 الی 300 هزار قطعه ( یگ گرمی 6الی 8 هفته )  150هزار قطعه ( 3-2 گرمی –یکماه)  75 هزار قطعه ( 4-5 گرمی – 8 الی 12 هفته )  30 الی 40 قطعه ( 10-15 گرمی – 12 الی 15 هفته ) 

تعریف بچه ماهی : به مرحله ای از زندگی ماهی اطلاع می شود که مرحله لاروی را پشت سر گذاشته و اندامهای خارجی آن نظیر باله های شنا ،خط جانبی ، فلس ها و غیره در آن تکمیل شده باشد و ماهی قادر باشد با عمل شنا و حرکات سریع غذای موردنیاز خود را تهیه کند 

 6. تغذیه و روشهای غذادهی :  1. تغذیه طبیعی ( در مراحل لاروی از فیتوپلانکتونها وزئو پلانکتون ها تغیه می کنند ) 

تعریف پلانکتون : به موجودات ریز شناور در آب گفته می شود ، به شناور های گیاهی فیتو وجانوری زئو گفته میشود .  2. تغذیه دستی (کپور همه چیز خوار است وآمور یا کپور علف خوار از یونجه وشبدر بصورت دستی تغذیه می شوند ودوگونه دیگر ماهیان گرم آبی تغذیع دستی ندارند ) .

7. مدیریت بهره برداری از استخر و بازاریابی : 1) صید بچه ماهیان 2) صید ماهیان پرواری

انواع روشهای صید و بهره برداری : تورپره(sein) ، تورپرتابی(یاسالیک) (Cast net) ،قلاب ماهیگیری((hooks ، ساچوک ( Dipnet) 

8. بازاریابی و روشهای انتقال به بازار مصرف: صید و برداشت سریع ماهی از استخر در دمای پائین شستشو با آب سرد در حوضچه صید یا مخزن حمل با مخازن سردخانه حمل با جعبه های مخصوص حمل و نقل به همراه پودر یخ (لایه به لایه)

9. هزینه ها • ثابت - سرمایه ای و ساختمانی - استخرها (خاکبرداری وتسطیح وساخت خروجی وحوضچه صید)و انبار - ادوات و تجهیزات(انواع پمپ وهوادهو...) جاری - هزینه های پرسنلی ، - غذا(علوفه و...) -بیمه -حمل و نقل -بچه ماهی-آب و برق و تلفن - تعمیرات - انواع کود--داروو-صیدوبهره برداری

تهیه وتدوین : محمد رضا عباسی (مدیریت شیلات استان اصفهان، کارشناس ارشد شیلات )