ماهیان سردآبی     

روشهای مختلف پرورش ماهی قزل آلا در کشور و استان اصفهان

تهیه وتنظیم گزارش :کارشناس مسئول اداره تولید و پرورش: بهروز فرهمند

  مدیریت شیلات سازمان جهاد کشاورزی اصفهان

پرورش ماهی سردآبی(قزل آلا ) در کشوردر سال 1338 با استفاده از آب رودخانه کرج آغاز گردید و با گسترش جهانی پرورش آن در ایران نیز پرورش و تکثیر آن توسعه چشمگیری در این سال ها داشته است و در حال حاضر کشور ایران در زمینه تولید ماهی قزل آلا از جایگاه خوبی برخوردار است و در مناطق مستعد کشور با احداث مزارع پرورش هر ساله بر تولید این نوع آبزی افزوده می شود.پرورش ماهی قزل آلا در بخش هایی از استان های کویری یا مناطق سرد کوهستانی تکثیر وپرورش می یابد از نکات مهم که پرورش این ماهی را بیش از پیش رایج نموده است وبا توجه به شرایط بیولوژیکی جز بهترین ماهیان پرورشی  از گروه ما هیان سرد آبی در جهان معرفی مینماید.

1- به راحتی با شرایط مصنوعی پرورش سازگار ی می یابد.

 2- براحتی با عملیات تکثیر  مصنوعی این ماهی میتوان بچه ماهی مورد نیاز را تا مین نمود (جابجایی در مراحل مختلف جنینی)

3 - سازش پذیری بالای آن در تراکم های مختلف و مخصوصاً شرایط تراکم پرورش.

4-این ماهی براحتی در بین مصرف کنندگان از ذائقه پسندی مطلوبی بر خوردار است

5-با شرایط تغذیه مصنوعی بخوبی سازگاری داشته ومقرون به صرفه میباشد .

 ماهی قزل آلا در آبهای سرد و شفاف که دارای دمایی بین 12 تا 18 درجه سانتیگراد با دارا بودن  اکسیژن محلول تا حد (ppm 10 تا 6) قابل پرورش می باشد. مناسب ترین دما برای تغذیه، رشد هر چه بهتر و اقتصادی تر این ماهی دمایی بین 14 تا 16 درجه می باشد. در پرورش ماهی قزل آلا حجم آب مورد نیاز یکی از فاکتورهای تعیین کننده در میزان رهاسازی بچه ماهی و تولید قابل پیش بینی شده  می باشد. برای مثال،در شرایط معمول وبدون کاربرد ادوات مکانیزاسیون برای تولید هر یک تن ماهی مساحتی حدود 50 متر مربع و آبی با دبی 7 تا 10  لیتر در ثانیه مورد نیاز خواهد بود.

روشهای مختلف پرورش ماهی قزل آلا در ایران و مناطق مستعد استان اصفهان

1- استخرهای منفرد

استخرهای سیمانی مستطیلی شکل که به استخرهای آبراهه ای یا Race way  [1] معروف بوده که متداول ترین روش پرورش ماهی در کشور می باشد و بخش اعظم تولید ( بیش از 80 درصد)ماهیان سردابی از این طریق بدست می آید. این استخرها با دو آرایش موازی و متوالی احداث خواهند شد. و در استان اصفهان نیز در حدود  50 مورد مزرعه پرورش ماهی بر اساس این روش فعالیت می نمایند.تولید در این استخرها بدون کاربرد ابزار و ادوات مکانیزاسیون در هر متر مربع بین 20 تا 25 کیلو گرم می باشد.وبا کاربرد تجهیزات وادوات مکانیزه میتوان این میزان را تا 15 درصد افزایش داد اگر چه افزایش تولید وبطور کل میزان تولید بر پایه موارد مهمی همچون کیفیت آب از نظر دما ،شرایط فیزیکی  شیمیایی املاح معدنی ،سختی وسبکی آب و .......... میباشد

2- استخرهای خاکی

 این استخرها دارای مساحت بیشتری نسبت به استخرهای آبراهه ای بوده و معمولا در حد هکتار احداث می گردد. نیاز به آب دایم و ممتد نداشته و بالطبع از تولید کمتری در واحد سطح برخوردار می باشد( بدون ابزار و ادوات مکانیزاسیون در هر هزار متر در حدود  4 تا 5 تن میتواند باشد

 3-پرورش ماهی در شالیزار

بعد از برداشت برنج با افزایش ارتفاع دیوارهای کرت های برنج می توان به رهاسازی بچه ماهی اقدام نمود .شرایط پرورش در این استخرها مشابه وضعیت استخرهای خاکی می باشد. 

4 - پرورش ماهی با بهره برداری از منابع آبی خرد

در این روش با استفاده از منابع آبی ، خرد نظیر :چاهها ، قنوات و چشمه ها با دبی پایین می توان در فصل کشاورزی مبادرت به تولید ماهی نمود . در حقیقت یک بهره برداری دو منظوره وتلفیقی از منابع آبی خرد انجام می گیرد.در حال حاضر پرورش ماهی با این روش در کشور و استان اصفهان به دو روش صورت می گیرد.

4- (الف) : پرورش ماهی در استخرهای احداثی سیمانی (ساخت استخر سیمانی)

در این روش با توجه به میزان دبی آب در اختیار استخرهای آبراه های با مساحتهای متفاوت احداث

می گردد.استخرها دارای دریچه های ورودی و خروجی بوده و شرایط پرورش مشابه مزارع  منفرد را دارامی باشند در این روش استفاده از سیستمهای هواده جهت افزایش تولید به راحتی امکان پذیر می باشد.

4-(ب) استخرهای ذخیره کشاورزی

این استخرها از قدیم در مزارع کشاورزی به منظور ذخیره آب مورد بهره برداری بوده است.از نظر ساخت و ساز استاندارد نبوده و شرایط استخرهای استاندارد پرورش ماهی را ندارد اما با اصلاحاتی که در این استخرها ایجاد گریده ، امروزه در سطح کشور توان تولید قابل قبولی از این استخرها بدست می آید.

5-پرورش ماهی در کانالهای انتقال آب :

این روش نیز با توجه به دارا بودن استان از کانالهای انتقال آب در مقاطعی طی سالهای 77 تا 79در چند منطقه و  با همکاری امور آب استان  با موفقیت و توجیه اقتصادی مناسب به اجرا در آمد  ولی متاسفانه  بدلیل کاهش اب و قطع شدن جریان آب در این کانالها اجرای این طرح نیز متوقف گردید

6-  پرورش ماهی در محیطهای محصور

پورش ماهی در قفس (cage  culture )[2] ، پرورش ماهی در محیطهای حصاری و همچنین پرورش ماهی در کانالهای فرعی آبیاری را شامل می گردد.

 در سیستم پرورش ماهی در قفس، قفسهای توری تا عمق مشخصی از آب در یاچه های پشت سد، نصب وبا رهاسازی بچه ماهی اقدام به پرورش ماهی میگردد  استفاده ازاین روش تولید طی یک دوره زمانی  5 ساله در سد حنا در شهرستان سمیرم اصفهان  اجرا گردید ه و هماکنون نیز در منطقه سمیرم دو مورد از این طرح در حال تولید میباشد

 pen culture))[3] یا پرورش ماهی به روش حصاری در حقیقت بخشی از ساحل دریاچه ها محصور ودر آن نسبت به پرورش ماهی اقدام مینمایند. پرورش ماهی در کانالهای فرعی کشاورزی نیز در کانالهایی که دارای آب ممتد باشند نیز صورت خواهد گرفت.

7- پرورش ماهی به روش فوق متراکم (مداربسته)

اساس این طرح بر استفاده از حداقل آب و بالاترین میزان تولید می باشد و سیستم کاملاً بسته بوده که به لحاظ حساسیت و اهمیت این طرح در کشور و سراسر جهان به وضعیت و شرایط فنی آن و موقعیت اجرای آن در کشور و به عنوان یک طرح کاملاً مدرن معرفی می گردد.

اجرای این طرح در کشور از سال 1373 با ورود و راه اندازی دو دستگاه سیستم مدار بسته خریداری شده توسط شیلات ایران به ظرفیت اسمی 50 تن از شرکت مگافیش آغاز گردید. که یک یک مورد در مرکز سهید بهشتی (اداره کل شیلات گیلان) و دستگاه دوم به صورت مزایده به بخش خصوصی واگذار گردید و این آغاز ورود این نوع سیستم پرورش ماهی قزل آلا در کشور بود.

پس از این مرحله شرکت های مختلفی در کشور اقدام به طراحی و ساخت دستگاه های مربوطه نمودند و پس از آن و تا کنون تعداد زیادی مزرعه پرورش ماهی با این روش طراحی  و اجرا گردید.اگر چه این سیستمها بدلایل مختلف در ایران شرایط مطلوب وبا صد درصد تولید فعال نگردیدند  ولی از روشهایی است که در بسیاری از کشورها برای تولید قزل آلا وسایر گونه ها استفاده میگردد.